Giữa nhịp sống phát triển, không ít nghề truyền thống đang lặng lẽ biến mất. Tại xã Phúc Sen (Cao Bằng), nghề dệt, nhuộm chàm của người Nùng An từng hiện diện trong hầu hết các gia đình, thì ngày nay chỉ còn được duy trì ở vài hộ dân tranh thủ lúc nông nhàn. Khi lớp nghệ nhân lớn tuổi dần vắng bóng, câu hỏi đặt ra không chỉ là làm sao để bảo tồn nghề, mà để di sản này tiếp tục “sống” bằng chính giá trị kinh tế của mình.
Giữa những băn khoăn ấy, Vương Thị Trang – cô gái trẻ 28 tuổi đã trở về quê hương, sáng lập Nùng Indigo và mở ra một cách tiếp cận mới, để nghề truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay. Cùng Dệt May và Thời trang Việt Nam trò chuyện với Trang về quyết định và hành trình đặc biệt này.
Từng có công việc ổn định ở thành phố, điều gì khiến Trang quyết định về quê lập nghiệp?
Tôi từng có công việc ổn định ở thành phố, nhưng càng làm càng nhận ra đó không phải điều tôi thực sự muốn gắn bó. Đầu năm 2025, tôi quyết định về quê dù chưa có kế hoạch cụ thể. Bước ngoặt đến sau chuyến đi Hà Giang, khi thấy người dân biến nghề truyền thống thành giá trị văn hóa và sinh kế. Tôi tự hỏi: “Tại sao quê hương mình cũng có những nghề truyền thống quý giá mà lại dần bị lãng quên?” Chính câu hỏi đó thôi thúc tôi bắt đầu tìm hiểu nhuộm chàm, vẽ sáp ong và xây dựng Nùng Indigo với mong muốn góp một phần nhỏ vào việc gìn giữ văn hóa của dân tộc.
Khi đưa ra quyết định này, phản ứng của gia đình và những người xung quanh như thế nào?
Tôi không thông báo trước với ai khi quyết định về quê. Chỉ đến khi thấy tôi ở quê quá lâu, gia đình và bạn bè mới hỏi có chuyện gì xảy ra. Khi biết tôi muốn gắn bó với nghề dệt vải, nhuộm chàm truyền thống, hầu hết mọi người đều rất bất ngờ. Có lẽ vì trước đây luôn thích đi đây đó, khám phá những điều mới nên chẳng ai nghĩ tôi sẽ chọn một công việc đòi hỏi sự kiên trì và gắn bó lâu dài như vậy. Nhưng theo thời gian, khi thấy tôi nghiêm túc học nghề và từng bước xây dựng Nùng Indigo, mọi người đã chuyển từ bất ngờ sang tin tưởng. Sự động viên và ủng hộ của gia đình, bạn bè chính là nguồn động lực rất lớn để tôi tiếp tục theo đuổi con đường này.
Xã Phúc Sen, Cao Bằng nổi tiếng với nhiều nghề truyền thống như rèn dao, làm hương, nhuộm vải… Vì sao Trang lại lựa chọn nghề nhuộm chàm?
Tôi sinh ra và lớn lên tại xóm Khào, xã Phúc Sen – nơi từ bao đời nay đã có truyền thống dệt vải và nhuộm chàm của người Nùng An. Thế nhưng đến nay, trong gần 200 hộ dân của xóm chỉ còn khoảng 3–6 hộ còn duy trì nghề, chủ yếu làm vào lúc nông nhàn. Điểm đặc biệt của nghề nhuộm chàm Nùng An nằm ở sắc độ màu. Nếu ở nhiều nơi màu chàm thường thiên về xanh đậm, thì người Nùng An quan niệm vải phải đạt đến sắc đen sâu, càng nhuộm kỹ càng đẹp. Bên cạnh đó, hoa văn trên trang phục cũng rất tinh giản nhưng không hề đơn điệu, mỗi họa tiết đều mang một ý nghĩa riêng gắn với đời sống và văn hóa của cộng đồng.
Từ nhỏ, tôi đã quen thuộc với hình ảnh bà và mẹ ngồi bên khung cửi, nhuộm từng tấm vải chàm, miệt mài giữ gìn nghề truyền thống. Nhưng theo thời gian, nhu cầu may mặc thay đổi, các sản phẩm công nghiệp ngày càng phổ biến khiến nghề truyền thống dần bị mai một. Điều đó khiến tôi rất trăn trở. Tôi luôn nghĩ rằng nếu thế hệ trẻ không tiếp nối thì khi các bà, các mẹ không còn làm nghề nữa, một phần bản sắc văn hóa của người Nùng An cũng sẽ dần biến mất. Vì vậy, tôi muốn góp một phần nhỏ để gìn giữ và lan tỏa nghề dệt vải, nhuộm chàm – di sản của chính quê hương nơi tôi sinh ra và lớn lên.
Chuyển từ công việc trước đây sang khởi nghiệp với nghề thủ công, chắc hẳn đồng nghĩa với việc thu nhập ban đầu bị giảm sút, chưa kể phải tính toán đến việc đầu tư sắp xếp mô hình cho Nùng Indigo. Trang đã chuẩn bị tâm lý và tài chính cho giai đoạn này ra sao?
Ngay từ khi quyết định về quê, tôi đã xác định sẽ phải chấp nhận một giai đoạn thu nhập giảm và mất thời gian để ổn định. Vì vậy, tôi chuẩn bị sẵn cả về tâm lý lẫn một khoản tài chính đủ để trang trải trong thời gian đầu. Tôi hiểu rằng làm nghề thủ công không thể có kết quả ngay. Đây là công việc đòi hỏi phải học lại từ đầu, cần rất nhiều sự kiên nhẫn, bền bỉ và thời gian để tích lũy kinh nghiệm. Khi đã chấp nhận điều đó từ đầu thì tôi không quá áp lực trước những khó khăn của giai đoạn khởi nghiệp, mà tập trung từng bước xây dựng Nùng Indigo theo hướng bền vững.
Để sẵn sàng ra mắt Nùng Indigo, Trang đã trải qua những bước chuẩn bị như thế nào?
Để Nùng Indigo có thể đi vào hoạt động, tôi đã dành gần một năm chuẩn bị. Đây là khoảng thời gian vừa học nghề, vừa xây dựng mô hình và cũng là giai đoạn nhiều thử thách nhất. Ban đầu, tôi học nhuộm chàm và dệt vải từ các bà, các mẹ trong làng, sau đó tiếp tục đến nhiều nơi để học hỏi thêm về kỹ thuật, phát triển sản phẩm và cách làm du lịch trải nghiệm. Song song với đó, tôi chuẩn bị nguyên vật liệu, nghiên cứu các hoạt động dành cho du khách và xây dựng hình ảnh cho Nùng Indigo.
Khó khăn lớn nhất là tôi gần như bắt đầu từ con số 0. Không chỉ học một nghề hoàn toàn mới, tôi còn phải tự tìm hiểu mọi thứ liên quan đến việc xây dựng không gian, sửa chữa và hoàn thiện mô hình. Đúng lúc đó, trận lũ lớn ở Cao Bằng năm 2025 cũng khiến tiến độ bị chậm hơn rất nhiều so với dự kiến. Có những giai đoạn mọi việc dồn đến cùng lúc, tôi liên tục làm rồi lại điều chỉnh, nhiều khi cũng từng nghĩ không biết bao giờ Nùng Indigo mới có thể hoàn thiện. Vì vậy, ngày đón những vị khách đầu tiên đối với tôi thực sự là một cột mốc rất đặc biệt.
Không gian của Nùng Indigo được xây dựng theo ý tưởng gì? Trang mong muốn mang đến cho du khách những trải nghiệm ra sao?
Tôi mong muốn Nùng Indigo là một không gian mang đậm bản sắc văn hóa của người Nùng An, với ngôi nhà sàn truyền thống được cải tạo theo hướng gần gũi nhưng vẫn tiện nghi để đón khách. Điều tôi hướng đến không chỉ là một nơi bán sản phẩm, mà là nơi kể câu chuyện về văn hóa và nghề truyền thống bằng những trải nghiệm thực tế. Tại đây, du khách có thể nhìn thấy quy trình xe sợi, dệt vải, nhuộm chàm, vẽ sáp ong và chính tay tham gia vào các công đoạn đó. Những sản phẩm được bày bán cũng đều do chúng tôi trực tiếp làm ra. Tôi hy vọng sau mỗi chuyến ghé thăm, du khách không chỉ mang về một món quà lưu niệm, mà còn hiểu hơn, trân trọng hơn giá trị của vải chàm và những nét văn hóa mà các thế hệ đi trước đã gìn giữ, trao truyền đến hôm nay.
Sau thời gian vận hành, tôi nhận thấy dịch vụ được yêu thích nhất là mặc trang phục truyền thống để chụp ảnh. Các workshop trải nghiệm như vẽ sáp ong và nhuộm chàm cũng ngày càng thu hút nhiều du khách. Điều tôi vui nhất là nhiều người không chỉ đến để check-in, mà còn dành thời gian tìm hiểu câu chuyện phía sau nghề truyền thống và muốn tự tay trải nghiệm.
Du khách đến với Nùng Indigo rất đa dạng, từ nhà nghiên cứu, nhà thiết kế, khách quốc tế đến các gia đình có trẻ nhỏ. Điều tôi thấy may mắn là được gặp rất nhiều người với những góc nhìn khác nhau. Mỗi vị khách đều mang đến cho tôi những góp ý và câu chuyện mới, giúp tôi hiểu hơn về cách phát triển mô hình.
Trang đánh giá đâu là khó khăn lớn nhất khi phát triển mô hình gắn với văn hóa bản địa?
Tôi nghĩ khó khăn lớn nhất khi phát triển một mô hình gắn với văn hóa bản địa là làm sao vừa giữ được giá trị truyền thống, vừa khiến nó trở nên gần gũi và hấp dẫn với đời sống hiện đại.
Thực tế, không phải ai cũng sẵn sàng tìm hiểu hay quan tâm đến các giá trị văn hóa truyền thống. Vì vậy, thách thức nằm ở việc chuyển hóa những chất liệu văn hóa đó thành trải nghiệm, sản phẩm và câu chuyện đủ gần gũi, dễ tiếp cận nhưng vẫn không làm mất đi bản sắc gốc. Đó là bài toán cân bằng giữa “giữ” và “làm mới” – vừa tôn trọng di sản, vừa tìm cách để di sản có thể sống tiếp trong nhịp sống hôm nay.
Trong quá trình xây dựng và phát triển Nùng Indigo, các bài truyền thông trên mạng xã hội của mô hình nhận được nhiều tương tác tích cực. Đây có phải là kết quả của một chiến lược bài bản?
Nói đó là một chiến lược truyền thông bài bản thì cũng chưa hẳn. Tuy nhiên, tôi luôn cố gắng giữ sự chỉn chu trong cách xây dựng hình ảnh và chia sẻ câu chuyện của Nùng Indigo trên mạng xã hội. Mỗi bài viết, mỗi hình ảnh hay video đều phản ánh những điều rất thật đang diễn ra trong công việc và cuộc sống hằng ngày. Đằng sau đó là một câu chuyện, một giá trị văn hóa hoặc một trải nghiệm mà tôi muốn lan tỏa. Tôi nghĩ có lẽ chính sự chân thật và tâm huyết đó đã giúp Nùng Indigo nhận được sự quan tâm và yêu mến từ mọi người.
Sau thời gian triển khai, Trang có kế hoạch mở rộng hay phát triển thêm những sản phẩm, dịch vụ nào? Về kế hoạch dài hạn, Trang mong muốn Nùng Indigo sẽ trở thành một không gian trải nghiệm văn hóa, một thương hiệu thủ công hay một mô hình du lịch cộng đồng gắn với bản sắc của người Nùng An?
Hiện tại, tôi vẫn tập trung hoàn thiện các dịch vụ và trải nghiệm đang có, đồng thời mong muốn phát triển thêm các sản phẩm thủ công từ vải chàm truyền thống để ứng dụng nhiều hơn trong đời sống hiện đại. Về lâu dài, tôi không muốn giới hạn Nùng Indigo trong một mô hình cố định như không gian trải nghiệm, thương hiệu thủ công hay du lịch cộng đồng. Điều tôi mong muốn là đây sẽ là một không gian mở, nơi vừa bảo tồn văn hóa Nùng An, vừa có sự tham gia của bà con địa phương trong quá trình cùng làm và cùng phát triển một cách bền vững.
Cảm ơn Trang và chúc Nùng Indigo sẽ gặt hái nhiều thành công!
Bài viết được đăng trên Đặc san Dệt May và Thời trang số tháng 7/2026. Chi tiết tại đây!
