Trong bối cảnh ngành thời trang ngày càng chịu nhiều áp lực từ tác động môi trường và xã hội, câu hỏi không còn là liệu ngành này có cần thay đổi hay không, mà là thay đổi như thế nào?
Bước ngoặt cấu trúc trong chuỗi cung ứng
Mới đây, tại Hội thảo thường niên lần thứ 28 của Liên hiệp các Học viện Công nghệ thời trang quốc tế (IFFTI), do Đại học RMIT Việt Nam đăng cai, ông Haluk Demirtel, Phó Chủ tịch Vận hành tại Li & Fung cho rằng, Việt Nam đang trải qua sự chuyển dịch mang tính cấu trúc.
Đề cập đến quá trình chuyển đổi sản xuất từ đơn giản sang tích hợp, gia tăng giá trị, ông cho biết: “Việt Nam đã chuyển từ mô hình gia công cắt may sang mô hình xuất khẩu FOB (Free On Board, doanh nghiệp chủ động từ khâu nguyên phụ liệu, sản xuất đến giao hàng lên tàu) và đó là một bước ngoặt rất lớn”.
Sự chuyển dịch này đã sớm phản ánh trong dòng chảy thương mại toàn cầu. Năm 2024, lần đầu tiên Việt Nam vượt Trung Quốc để trở thành quốc gia xuất khẩu dệt may lớn nhất vào Mỹ trong năm tháng đầu năm – một cột mốc quan trọng trong quá trình vươn lên của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Quá trình chuyển đổi này được thúc đẩy bởi các hiệp định thương mại tự do và sự thay đổi trong nhu cầu thị trường. Khi hoạt động tìm nguồn cung toàn cầu chuyển sang các mô hình sản xuất nhỏ và linh hoạt hơn, cơ hội mới đang mở ra cho các nhà thiết kế và sản xuất trong nước. “Chuyển dịch sang đơn hàng nhỏ hơn và sản xuất linh hoạt hơn sẽ mở ra cơ hội cho các nhà thiết kế địa phương”, ông Demirtel nhận định.
Tuy vậy, vẫn còn nhiều rào cản đáng kể. Việt Nam vẫn lệ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu, với khoảng 70% nguồn cung từ nước ngoài, bên cạnh đó, với nhiều người tiêu dùng, tính bền vững vẫn là yếu tố có thì tốt, chứ chưa phải bắt buộc…
Cần biến bền vững thành hành động thường nhật
Từ góc độ truyền thông, bà Nguyễn Liên Chi, Giám đốc nội dung ELLE Việt Nam, chỉ ra sự lệch pha đáng chú ý trong bức tranh thời trang Việt Nam.
Bà nói: “Đang tồn tại khoảng cách giữa những gì được sản xuất cho các thương hiệu quốc tế và những gì các thương hiệu nội địa đang làm”.
Dù Việt Nam là một trung tâm sản xuất lớn, nhiều thương hiệu trong nước vẫn phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu giá rẻ và chưa có nhiều hiểu biết về quy trình sản xuất. “Nhiều thương hiệu chưa thực sự nhận thức đầy đủ về cách làm thế nào để quy trình của họ trở nên có trách nhiệm hơn”, bà nhận định.
Bà Chi nhấn mạnh, truyền thông đóng vai trò quan trọng không chỉ trong việc nâng cao nhận thức, mà còn ở việc thay đổi hành vi. “Chúng ta cần bản địa hoá khái niệm bền vững: khiến cho khái niệm này trở nên thiết thực, gần gũi và dễ áp dụng”, bà nói. “Không chỉ dừng ở nhận thức, mà cần biến bền vững thành hành động thường nhật”.
Bà cũng nhấn mạnh đến nhu cầu cần tăng cường phối hợp trong ngành. “Việt Nam vẫn thiếu một nền tảng nơi các nhà thiết kế, nhà cung ứng và chuyên gia có thể cùng nhau trao đổi. Đây là điều chúng ta cần hướng tới xây dựng”.
Tái định nghĩa giá trị bằng “Thời trang chậm”
Mang đến một góc nhìn khác từ cấp độ nền tảng, Nhà thiết kế Vũ Thảo, sáng lập Kilomet109, chia sẻ về quá trình làm việc trực tiếp với các cộng đồng nghệ nhân trên khắp Việt Nam.
Bà bày tỏ: “Tôi nhận ra rằng không nhiều thương hiệu Việt làm việc trực tiếp với cộng đồng địa phương. Kể từ khi ra mắt thương hiệu thời trang riêng, chúng tôi đã xây dựng mạng lưới hợp tác với nhiều nhóm đồng bào dân tộc, sử dụng sợi và thuốc nhuộm tự nhiên, đồng thời bảo tồn các kỹ thuật truyền thống. Chúng tôi không chỉ tạo ra thời trang, mà còn góp phần duy trì truyền thống và cải thiện sinh kế”.
Công việc của NTK Vũ Thảo cho thấy tính mong manh lẫn tiềm năng của các hệ thống này. Ở một số nơi, chỉ còn một hoặc hai gia đình tiếp tục duy trì nghề dệt may truyền thống. Đồng thời, bà cũng thấy sự thay đổi trong cách hiểu về giá trị. “Giá trị của thời trang đang thay đổi, không còn chạy theo xu hướng”, bà nói. “Giá trị sâu hơn đó trở thành thế mạnh của chúng tôi, chứ không phải rào cản”.
Tuy nhiên, bà cũng lưu ý không nên lãng mạn hoá truyền thống. “Chúng ta không thể lãng mạn hoá truyền thống vì bản thân các cộng đồng cũng đang thay đổi”, bà nhận định. “Họ cũng mong muốn trang phục truyền thống có những phiên bản hiện đại hơn”.
Với nhà sáng lập Kilomet109, sự thay đổi thực chất đòi hỏi thời gian, niềm tin và cam kết dài hạn. “Không có đường tắt. Đây là thời trang chậm và cần thời gian để thực hiện. Niềm tin không thể có trong một sớm một chiều”.
Nhà thiết kế Phạm Ngọc Anh – Thương hiệu thời trang bền vững La Phạm: “Bền vững bao gồm ba yếu tố môi trường – xã hội – kinh tế. Ngoài sử dụng chất liệu bền vững, yếu tố môi trường còn là việc bạn sử dụng nguyên liệu bản địa, giảm thiểu xả khí CO2 ra môi trường trong quá trình vận chuyển. Việc giảm vải vụn hay tái chế cũng nên được quan tâm. Tôi luôn cố gắng tái chế và thiết kế trang phục theo hướng timeless, có thể sử dụng qua nhiều năm, chứ không chỉ theo mùa. Yếu tố xã hội, theo hiểu biết của tôi, là mình giúp đỡ các làng nghề và nghệ nhân. Tôi lang thang khắp các làng nghề truyền thống. Tôi trò chuyện, tìm kiếm cơ hội có thể làm gì cho cuộc sống của những người dân ở đây. Sau đó, tôi theo đuổi các thiết kế từ chất liệu truyền thống được làm thủ công, tự nhiên hoàn toàn.”
Bài viết được đăng trên Đặc san Dệt May và Thời trang số tháng 6/2026. Chi tiết tại đây!
