Nghệ thuật áng mây (Thủy ấn họa) có lịch sử lâu đời, là kỹ thuật thiết kế hoa văn bằng cách thả màu lên bề mặt dung dịch lỏng, sau đó dùng que tạo hình và in họa tiết độc bản lên giấy hoặc vải. Các tác phẩm nổi bật với vân màu loang tựa như đá cẩm thạch hoặc vân mây. 17 năm bén duyên với lụa truyền thống, đưa nghệ thuật Thủy ấn vào thời trang, nghệ sĩ tạo họa tiết vải Đồng Phước Quang đã định hình một làn gió mới vào tơ tằm Việt.
Giữ lại những điều tự nhiên nhất của nghệ thuật Thủy ấn
Nhìn lại chặng đường 17 năm chế tác trên lụa tơ tằm Việt Nam – đi từ vẽ lụa truyền thống, nhuộm tự nhiên, Thủy ấn cho đến vẽ digital – anh thấy bản thân mình đã “lớn lên” và thay đổi tư duy nghệ thuật như thế nào cùng sợi tơ tằm?
17 năm là một hành trình đủ dài để tôi khám phá và hoàn thiện các kĩ thuật khác nhau, từ vẽ lụa truyền thống, nhuộm màu tự nhiên đến tạo ra những sản phẩm phục vụ thị trường để nuôi nghề và nuôi chính mình. Nhưng điều làm tôi thay đổi sâu sắc nhất lại không nằm ở kỹ thuật, mà ở nhận thức.
Càng gắn bó với tơ tằm Việt, tôi càng hiểu mình không chỉ đang tạo ra một sản phẩm đẹp, mà còn đang mang trên vai trách nhiệm gìn giữ và kể tiếp câu chuyện của di sản dân tộc. Việc chế tác Thủy ấn hay đưa những giá trị văn hóa lên tơ tằm rồi ứng dụng vào thời trang không đơn thuần là sáng tạo cá nhân, mà là cách để bản sắc Việt tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại bằng một hình thức mới, gần gũi và giàu cảm xúc hơn.
Nghệ thuật Thủy ấn vốn có lịch sử hàng ngàn năm và thường được biết đến trên chất liệu giấy (như Suminagashi của Nhật hay Ebru của Thổ Nhĩ Kỳ…). Điều gì đã thôi thúc anh đi một lối đi riêng, mất tới hơn 10 năm để thử nghiệm và đưa nghệ thuật này lên tơ tằm thuần Việt?
Điều thôi thúc tôi không phải là tham vọng tạo ra một kỹ thuật hoàn toàn mới, mà là một câu hỏi rất đơn giản tôi tự đặt ra cho mình: Thay vì cố gắng kiểm soát độ loang của từng màu sắc như cách người ta vẫn làm, tại sao mình không dựa vào chính tính chất loang tự nhiên của từng loại màu, để tạo ra những điều kiện tự nhiên nhất cho vân màu tự hình thành? Câu hỏi đó dẫn tôi đi một con đường khác hẳn. Và vì tơ tằm là một chất liệu sống, thấm hút, phản ứng với nước và màu theo cách rất riêng chứ không “trơ” như giấy, nên hành trình đi tìm câu trả lời ấy đã mất hơn 10 năm.
Việc chuyển vân màu từ mặt nước lên một chất liệu “sống” và thấm hút như tơ tằm Bảo Lộc chắc chắn rất phức tạp. Anh có thể chia sẻ về thử thách lớn nhất hoặc một kỷ niệm thất bại đáng nhớ trên hành trình 10 năm tự khám phá đó?
Thử thách lớn nhất chính là sự bất định của chất liệu. Mỗi màu sắc lại có tính loang nổi khác nhau, phụ thuộc vào sức căng bề mặt của nước để quyết định kết cấu hiển thị trên lụa, nên có những khoảnh khắc mang tính quyết định mà mình không thể lường trước và không có gì đảm bảo rằng cùng một thao tác sẽ cho ra kết quả giống nhau, hay hiển thị đúng như ý mình muốn.
Đã có rất nhiều tấm lụa thất bại ngoài dự tính. Nhưng tôi luôn nghĩ, mỗi lần thất bại chính là một người thầy dạy cho mình kinh nghiệm. Chính những lần “sai” ấy mới thực sự dạy tôi hiểu chất liệu, hiểu nước, hiểu màu để rồi dần dần biết cách đồng hành với sự bất định đó thay vì chống lại nó.
Những vân màu tự nhiên do anh tạo ra trên lụa có sự khác biệt cốt lõi nào về mặt thị giác và cảm xúc so với kỹ thuật của Nhật Bản hay Thổ Nhĩ Kỳ?
Nếu như Suminagashi của Nhật Bản hay Ebru của Thổ Nhĩ Kỳ thường hướng tới việc kiểm soát và lặp lại những vân màu giống nhau một cách có chủ đích, thì tôi lại chọn một hướng khác: Tôi không cố gắng kiểm soát nó, mà trả nó về những điều tự nhiên nhất. Đó chính là điểm khác biệt cốt lõi trong cách tôi làm thủy ấn trên tơ tằm.
Chúng ta có thể cùng chia sẻ một kiến thức nền chung về nghệ thuật vân nước, nhưng hành trình khám phá và tạo ra sản phẩm cuối cùng lại hoàn toàn khác nhau, bởi mỗi vân màu trên lụa của tôi đều là một khoảnh khắc tự nhiên, không thể sao chép và không thể lặp lại.
Khi dòng chảy “độc bản” bước vào thế giới thời trang
Giá trị “Mỗi dòng chảy chỉ xuất hiện một lần” tạo nên tính độc bản tuyệt đối cho Thủy ấn. Cảm xúc của anh ra sao khi chứng kiến một tác phẩm chỉ thành hình trong tích tắc trên mặt nước, rồi ghi dấu vĩnh viễn trên lụa và không bao giờ có thể lặp lại lần thứ hai?
Với tôi, cái đẹp nhất của Thủy ấn nằm chính ở sự không lặp lại ấy. Khoảng hở và kích thước của từng đường vân không bao giờ giống nhau, có khi mỏng manh như một sợi chỉ, có khi uốn lượn như một con sóng, mỗi vân đều mang một hình hài tự nhiên riêng, chỉ xuất hiện đúng một lần trong khoảnh khắc ấy trên mặt nước.
Mỗi lần chứng kiến một tác phẩm thành hình rồi ghi dấu vĩnh viễn lên lụa, tôi vẫn thấy xúc động như lần đầu, bởi biết rằng mình vừa được chứng kiến một điều sẽ không bao giờ lặp lại lần thứ hai. Với tôi, sự đẹp trong kỹ thuật Thủy ấn, cũng như sự đẹp trong cuộc sống, đều đến từ những điều tự nhiên và thuần túy nhất.
Khi kết hợp cùng Nhà thiết kế La Phạm để đưa Thủy ấn vào thời trang, sự độc bản này vừa là báu vật nhưng cũng là một bài toán khó. Anh và đội ngũ thiết kế đã cộng tác thế nào để những đường cắt may, phom dáng không làm gãy đi “nhịp chảy”, cảm xúc nguyên bản của tấm lụa?
Đây không phải là lần đầu tiên tôi hợp tác cùng các nhà thiết kế, nên tôi hiểu rằng để một tấm lụa độc bản giữ được trọn vẹn nhịp chảy và cảm xúc nguyên bản khi bước vào một bộ trang phục, điều quan trọng nhất là sự thấu hiểu và tôn trọng lẫn nhau giữa người chế tác chất liệu và người thiết kế.
Khi kết hợp cùng La Phạm, tôi là người chế tác vải, còn La Phạm đảm nhận phần thiết kế và may đo. Điều tôi trân trọng ở La Phạm là sự tinh tế trong cách lắng nghe chất liệu, không áp đặt ý tưởng lên tấm vải, mà quan sát, thấu cảm và tìm ra phom dáng phù hợp nhất để tôn lên vẻ đẹp vốn có của từng thớ lụa.
Bằng con mắt thẩm mỹ sắc sảo và tư duy thiết kế giàu chiều sâu, La Phạm có khả năng đọc được nhịp chảy riêng của từng tấm vải, từ đó tạo nên những đường cắt và cấu trúc trang phục biết nương theo chất liệu thay vì làm gián đoạn cảm xúc của nó. Chính sự đồng điệu giữa người chế tác vải và người thiết kế đã giúp tác phẩm giữ được trọn vẹn tinh thần, câu chuyện và giá trị độc bản ban đầu.
Người ta thường nói thiết kế Thủy ấn trên thời trang đôi khi không phải là thêm vào, mà là biết tiết chế, nhường không gian cho mảng màu “thở”. Anh nghĩ sao về quan điểm này trong quá trình chế tác?
Tôi hoàn toàn đồng tình với quan điểm đó. Nếu như trong quá trình tạo vân, tôi chọn cách không can thiệp, không cố kiểm soát mà để nước và màu tự dẫn dắt nhau, thì khi bước sang thiết kế, tinh thần đó cũng cần được giữ nguyên.
Thêm vào quá nhiều chi tiết, đường cắt hay họa tiết phụ trợ đôi khi lại vô tình che lấp đi chính vẻ đẹp mà thiên nhiên và nước đã mất công “vẽ” nên. Với tôi, tiết chế không phải là làm ít đi, mà là biết đâu là lúc nên dừng lại, để nhường không gian cho mảng màu được “thở”, để người xem có thể cảm nhận trọn vẹn câu chuyện tự nhiên trong từng tấm lụa.
Giữa dòng chảy hối hả của thời trang hiện đại, anh kỳ vọng những thiết kế Thủy ấn trên lụa Bảo Lộc sẽ truyền tải thông điệp hay giá trị văn hóa gì đến thế hệ trẻ?
Giữa dòng chảy của thời trang hiện đại, tôi mong những thiết kế Thủy ấn trên lụa Bảo Lộc sẽ nhắc mọi người rằng vẻ đẹp bền vững được tạo nên bởi sự kiên nhẫn, sự trân trọng và những giá trị đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Tôi luôn tin rằng di sản không thuộc về quá khứ, mà cần được tiếp tục sống trong đời sống hôm nay bằng những cách thể hiện mới. Nếu một thiết kế có thể khiến người trẻ yêu tơ tằm Việt hơn, hiểu hơn về văn hóa dân tộc và tự hào mang bản sắc Việt trong cuộc sống hiện đại, thì đó đã là điều tôi mong muốn nhất.
Được biết, anh đang chuẩn bị cho ra mắt một loạt bộ thiết kế di sản, anh có thể chia sẻ thêm về ý tưởng cũng như nghệ thuật chuyển tải trong từng bộ thiết kế?
Đó là một hành trình dài mà tôi đã ấp ủ từ lâu: Hành trình đưa 100 chủ đề văn hóa và di sản Việt Nam lên lụa tơ tằm thuần Việt. Mỗi bộ sưu tập sẽ là một lát cắt của một vùng đất, một câu chuyện và một bản sắc riêng. Bộ đầu tiên được lấy cảm hứng từ Thánh Gióng – biểu tượng cho ý chí, khí phách và sức mạnh của dân tộc.
Điều tôi hướng đến không chỉ là tái hiện hình ảnh của di sản mà là chuyển hóa những giá trị ấy thành một ngôn ngữ thiết kế mang hơi thở thời trang đương đại, đủ sức đối thoại với bạn bè quốc tế. Tôi mong văn hóa, di sản Việt không chỉ hiện diện trong sách vở hay bảo tàng, mà còn bước vào đời sống, trở thành những điều mà con người có thể khoác lên, chạm vào và cảm nhận mỗi ngày. Với tôi, đó mới là cách để kế thừa và lưu giữ di sản qua nhiều thế hệ một cách bền vững.
Một phần tôi rất tâm đắc trong dự án này là phần lớn đội ngũ thực hiện đều rất trẻ, nhiều bạn vẫn còn là sinh viên. Điều đáng quý không nằm ở tuổi nghề, mà ở sự nghiêm túc khi tìm hiểu và đồng cảm với từng câu chuyện văn hóa mình thể hiện. Tôi không muốn mình là người dẫn đường, mà mong được đứng phía sau để hỗ trợ, tạo điều kiện cho các bạn tự kết nối, tự sáng tạo và kể lại những giá trị Việt theo góc nhìn của chính thế hệ mình. Đó cũng là điều ý nghĩa nhất mà dự án mang lại.
Giá trị của di sản luôn trường tồn, mỗi hình thức tái hiện hay gìn giữ nó đều có ý nghĩa riêng, từ những phương pháp thủ công truyền thống đến các hình thức thể hiện bằng công nghệ số digital. Nhưng điều quan trọng nhất vẫn luôn là tinh thần được gìn giữ và tiếp tục lan tỏa.
Riêng với hệ họa tiết trống đồng, tôi xem đó là một tài sản văn hóa vô cùng đặc biệt của người Việt. Nhiều thương hiệu thời trang lớn trên thế giới đã xây dựng bản sắc từ chính những biểu tượng văn hóa của dân tộc họ. Tôi cũng mong họa tiết trống đồng sẽ được nhìn nhận theo cách như vậy, không chỉ là một chi tiết trang trí, mà là dấu ấn nhận diện của văn hóa Việt. Khi những họa tiết ấy xuất hiện trên các thiết kế đương đại, chúng không chỉ nhắc người Việt về cội nguồn của mình mà còn giới thiệu với bạn bè quốc tế một bản sắc riêng không thể trộn lẫn.
Xin trân trọng cảm ơn và chúc dự án các bộ sưu tập di sản thành công!
Bài viết được đăng trên Đặc san Dệt May và Thời trang số tháng 8/2026. Chi tiết tại đây!
