Sau khi thống nhất đất nước và lên ngôi Hoàng đế, Gia Long (Nguyễn Phúc Ánh) đã thiết đại triều theo quy định “Mỗi tháng lấy mồng một và ngày rằm đặt Đại triều ở điện Thái Hòa”. Trải qua những thăng trầm của lịch sử hiếm nơi nào ở nước ta như Huế – kinh đô triều Nguyễn còn bảo lưu được phẩm phục thiết đại triều của Hoàng đế, Thái tử, Hoàng tử. Tôn vinh vẻ đẹp sang trọng, quý phái, uy nghiêm của cha con hoàng gia cao cấp nhất tất cả phụ kiện đều được đính những họa tiết bằng vàng, ngọc, đá quý, kim cương…
Long bào ẩn hiện vũ trụ siêu nhiên
Long bào chính là biểu tượng sống động nhất biểu trưng cho uy quyền tuyệt đối của bậc đế vương và cũng là đặc phẩm kỳ diệu kết tinh từ đôi tay tài hoa của những nghệ nhân đương thời, Long bào có màu vàng chính sắc và dựa trên học thuyết ngũ hành với 5 yếu tố cơ bản là: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ trong đó hành Thổ có màu vàng và tọa vị trung ương. Thêu 9 con rồng tượng trưng cho 9 tầng trời với mỗi bàn chân đều 5 móng xen kẽ với những vầng mây theo dạng “long vân đại hội”. Các chữ “Phúc, Lộc, Thọ” được thêu nổi, to theo lối chữ triện và nạm trân châu.
Thêu kim tuyến “Vạn Thọ” là một sự sáng tạo riêng biệt của triều Nguyễn. Hai chữ xuất phát từ một sự kiện dưới thời vua Minh Mạng. Trên long bào thì chữ “Vạn Thọ” được thêu nổi ở phía trước và sau áo theo lối chữ triện, như là lời chúc dành cho Thiên tử được “vạn thọ vô cương”.
Thủy ba (sóng nước) được trang trí ở phần vạt áo và hai tay của long bào. Hình ảnh này kết hợp cùng hình tượng rồng từ dưới biển bay lên thể hiện ý nghĩa “sơn hà thống nhất”. Hoa văn chủ yếu trên long bào là rồng xung quanh có văn mây ngũ sắc, văn dơi đỏ, văn thập nhị chương (nhật, nguyệt, tinh thần, sơn, long, hoa trùng, tông di, tảo, hỏa, phấn mễ, phủ, phất) tượng trưng cho điềm tốt lành.
Long bào có hai lớp, lớp ngoài bằng vải sa mỏng, lớp trong bằng vải đoạn. Vải sa dệt từ lụa tơ tằm hạng nhất nhưng thưa sợi, mặt vải có độ bóng, mềm mại, dễ bắt ánh sáng. Vải đoạn là một loại gấm dệt trơn, có bề mặt bóng, mịn. Phần tay áo, có hai dáng rộng và hẹp, được nối ống. Cổ áo màu trắng mô phỏng áo giao lĩnh theo lối cổ. Lưng áo có hai cánh (còn gọi là dực, phú hậu, cánh diều). Nách áo có hai dải thùy lưu thêu rồng, mây. Long bào đính chỉ bằng vàng thật, điểm xuyết châu ngọc cùng nhiều chi tiết cầu kỳ, công phu.
Trong cùng thân thể lót xiêm may bằng Sa mỏng, bóng, toàn sợi to có hoa màu đỏ, dệt kiểu rồng cuốn tròn, thuỷ ba, cổ đổ, bát bảo, dưới nối bằng đoạn gấm hoa hồi văn dây leo. Xiêm màu lục hay màu lam, mặc ở dưới áo để che quần đằng trước. Xiêm của Hoàng đế mặc trong lễ thiết đại triều và lễ thiết thường triều giống nhau về kiểu dáng, màu sắc và cả họa tiết trang trí.
“Con nhà tông không giống lông cũng giống cánh…”
Năm 1806, vua Gia Long (Nguyễn Phúc Ánh) ban chiếu quy định phẩm phục đại triều của Thái tứ, Hoàng tử, dùng mãng bào, cổ vòng tròn, màu đỏ thẫm. Áo đại triều của Thái tử (người sau này sẽ kế tục ngôi vị Hoàng đế) có lớp ngoài may bằng sa nam, lớp trong bằng the bát, thêu hình viên long, gấu áo thêu Lý ngư hóa long (cá chép hóa rồng) nổi trên nền màu đỏ. Hình rồng trên bào của Thái tử chỉ là rồng mặt nạ, chân có 4 móng, thân thu nhỏ. Rồng mặt nạ, không được trang trí phi long hay hồi long chầu nhật.
Xung quanh còn có những câu chuyện “độc nhất vô nhị” về hai chiếc Hoàng bào của Thái tử triều Nguyễn. Đó là một chiếc may bằng đoạn màu vàng, một chiếc màu đỏ. Chúng đều là loại hoàng bào tay rộng.
Chiếc màu vàng nổi bật giữa thân áo là hình thêu con rồng lớn năm móng, uốn khúc hình chữ U về bên trái áo, đầu và đuôi rồng nằm thẳng góc với đường nối giữa vạt áo, toàn thân rồng phủ một lớp vảy thêu tỉ mỉ bằng sợi kim tuyến vàng. Đặc biệt ở lần lụa lót trước ngực áo chỗ xẻ chéo để cài nút, có 4 chữ Hán viết bằng son: Đồng Khánh ngự lãm. Chiếc áo bào bằng gấm màu đỏ còn đặc biệt hơn. Theo mô tả thì trước ngực áo thêu con rồng 4 móng bằng sợi chỉ vàng. Điểm độc đáo của chiếc áo này là cụm chữ Hán 15 chữ, viết bằng son thành 3 hàng dọc, nằm ở mặt trong lưng áo nơi bên dưới cổ: Đặc tứ Hoàng tử công long bào/tiềm đế cựu dụng/Đồng Khánh ngự phê (đặc biệt ban cho Thái tử chiếc long bào dùng từ lâu, cất ở dinh) cho thấy nguồn gốc xuất xứ và cách hành xử nghĩa tình của vua Đồng Khánh, áo cũ của vua hết dùng, để lại cho con.
Còn các Hoàng tử khác khi đến tuổi vị thành niên sẽ bắt đầu được xem xét phong tước, tùy thuộc vào nhân cách và công trạng. Mãng bào của các Hoàng tử thì trang trí chân mãng có 4 móng. Đây là những biến thể thứ cấp của rồng.
Mãng bào triều Nguyễn dệt hình con mãng, phượng, kỳ lân và rùa (còn gọi là áo Tứ linh). Sau lưng có hai cánh phú hậu to nhất châu Á – Thái Bình Dương. Phụ kiện này là đặc trưng của chế độ quân chủ Việt Nam, không xuất hiện trên áo bào Nhà Thanh, kích thước lớn hơn phú hậu Nhà Minh và Triều Tiên.
Các loại vải dùng để may trang phục cho Hoàng đế, Thái tử, Hoàng tử đều là chất liệu cao cấp. Triều đình thường đặt mua gấm vóc, sa nam, nhiễu, đoạn… ở Trung Hoa hay các hộ dệt lụa vải riêng đặc sắc trong nước. Đến đời vua Thiệu Trị làng nghề truyền thống ở Vạn Phúc (Hà Đông) cũng tiến nộp các mặt hàng dệt chất lượng cao cho long bào Hoàng đế thay cho tiền thuế hàng năm.
Những tốp thợ thuộc loại “Kỳ tài hầu” may một bộ trang phục cho Hoàng đế, Thái tử, Hoàng tử đều mất nhiều tháng trời đệ nhất công phu từng đường kim mũi chỉ, gắn kết chất liệu. Đặc biệt, long bào của Hoàng đế còn là siêu phẩm “đỉnh cao” tinh vi gấp bội do những bàn tay vàng phi thường sáng tạo nên. Mỗi trang phục tồn tại đến ngày nay thực là hy hữu, đáng giá vô cùng cho đời noi gương, học tập…
Bài viết được đăng trên Đặc san Dệt May và Thời trang số tháng 1+2/2026. Chi tiết tại đây!
