VEFTA: Hiểu đúng quy tắc, đón đầu cơ hội

Chủ Nhật, 22/11/2026, 08:10

Ngày 18/10/2026, Hiệp định Thương mại tự do giữa Việt Nam và Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu (VEFTA) được ký kết, mở ra khuôn khổ hợp tác kinh tế sâu rộng hơn giữa Việt Nam và bốn quốc gia EFTA gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein. Với ngành dệt may, bên cạnh cơ hội tiếp cận thị trường, giá trị dài hạn của hiệp định còn nằm ở khả năng thúc đẩy hợp tác công nghệ và nâng cao năng lực sản xuất.

vietnam efta free trade agreement 1

EFTA – Thị trường phát triển với yêu cầu cao

Sau hơn 14 năm đàm phán với 21 vòng chính thức, VEFTA mở rộng quan hệ thương mại giữa Việt Nam và bốn quốc gia có trình độ phát triển cao, sức mua lớn và thế mạnh về công nghệ, tài chính, dịch vụ và đổi mới sáng tạo. Đây cũng là những thị trường có yêu cầu cao về chất lượng sản phẩm, tiêu chuẩn môi trường và trách nhiệm xã hội.

Hiệp định được ký trong bối cảnh quan hệ thương mại song phương tăng trưởng ổn định. Năm 2025, tổng kim ngạch thương mại hai chiều giữa Việt Nam và EFTA đạt 4,8 tỷ EUR, trong đó Việt Nam xuất siêu 2,5 tỷ EUR. Hàng may mặc và giày dép nằm trong nhóm sản phẩm xuất khẩu chủ lực của Việt Nam sang khu vực này, với tốc độ tăng trưởng hàng năm trên 10%. Riêng xuất khẩu dệt may năm 2025 tăng 21%, cho thấy dư địa tăng trưởng là rất lớn ngay từ khi hiệp định còn chưa được ký kết.

Là một FTA thế hệ mới, nội dung của VEFTA không chỉ gồm các cam kết về thương mại hàng hóa, dịch vụ, mà còn bao trùm cả quy tắc xuất xứ, thuận lợi hóa thương mại, hàng rào kỹ thuật, đầu tư, phát triển bền vững và hợp tác nâng cao năng lực. Phía EFTA duy trì xóa bỏ toàn bộ thuế nhập khẩu với hàng công nghiệp và thủy sản Việt Nam ngay khi Hiệp định có hiệu lực. Phía Việt Nam sẽ xóa bỏ thuế đối với phần lớn hàng công nghiệp và thủy sản có xuất xứ EFTA trong vòng tối đa 11 năm, mở rộng cơ hội cho nhiều mặt hàng trong đó có hóa chất, máy móc và thiết bị cơ khí phục vụ ngành dệt may.

Dù hiện tại nhiều mặt hàng của Việt Nam vào EFTA đã được hưởng thuế 0% nhờ Thụy Sĩ đơn phương xóa bỏ thuế công nghiệp từ năm 2024 cùng chế độ GSP hiện hành, việc đưa ưu đãi vào hiệp định vẫn tạo sự ổn định và chắc chắn về chính sách, giúp nhà mua hàng có thêm cơ sở ký kết hợp đồng dài hạn. Tại Na Uy, việc giảm thuế sẽ giúp hàng dệt may Việt Nam cải thiện đáng kể khả năng cạnh tranh với các đối thủ.

Trao đổi với Dệt May và Thời trang Việt Nam, PGS. TS. Đào Ngọc Tiến – Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Ngoại thương cho biết, nghiên cứu đánh giá tác động VEFTA bằng mô hình dự án phân tích thương mại toàn cầu (GTAP) ước tính sản lượng toàn ngành Dệt May Việt Nam có thể tăng khoảng 3,5%. Đây là mức tăng tổng hợp từ tác động cắt giảm rào cản thuế quan, phi thuế quan và những ảnh hưởng gián tiếp thông qua thu hút đầu tư, công nghệ. Do GTAP là mô hình cân bằng tổng thể, kết quả dựa trên dữ liệu gốc và các kịch bản giả định nên tác động thực tế có thể có sai lệch nhất định. Dù vậy, mô hình cho thấy ngành có cơ hội gia tăng sản lượng khi hiệp định được triển khai.

Đối với EFTA, năng lực cạnh tranh không chỉ phụ thuộc vào giá bán mà còn nằm ở khả năng đáp ứng tiêu chuẩn hóa chất và yêu cầu bền vững, tốc độ giao hàng, cũng như năng lực phục vụ các đơn hàng nhỏ, giá trị cao.

1793866559702 1769044836099930197 1769044836099930197 7a6f0cbaa3a3f23c2320bb114708457e

Chủ động về quy tắc xuất xứ để tận dụng hiệp định

Tương tự như EVFTA hay CPTPP, quy tắc xuất xứ là điều kiện tiên quyết để doanh nghiệp được hưởng thuế suất ưu đãi. Trong khi ngành Dệt May Việt Nam vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguyên phụ liệu nhập khẩu, cơ chế cộng gộp xuất xứ của VEFTA là một điểm đáng chú ý. Cụ thể, hiệp định cho phép cộng gộp giữa các bên và mở rộng đối với một số nguyên liệu phi nông nghiệp từ các nước ASEAN, EU theo điều kiện cụ thể. Quy tắc này dùng tiêu chí giá trị 70% làm phương án thay thế ở nhiều chương công nghiệp (mức khác tùy theo chương cụ thể). Hiệp định cũng có quy định về hóa đơn bên thứ ba, tách biệt kế toán và gia công ngoài lãnh thổ. Đây là cơ hội để ngành dệt may Việt Nam nghiên cứu, tổ chức lại chuỗi cung ứng thông qua việc khai thác nguồn nguyên phụ liệu phi nông nghiệp đến từ các quốc gia ASEAN có thế mạnh hoặc phát triển nguồn nội địa.

Tuy nhiên, cộng gộp không có nghĩa mọi nguyên liệu mua từ một nước ASEAN hoặc EU đều tự động được công nhận xuất xứ. Trên cơ sở toàn văn hiệp định và các phụ lục được công bố, doanh nghiệp cần nghiên cứu khả năng khai thác nguồn nguyên liệu từ các quốc gia đủ điều kiện hoặc nội địa, căn cứ vào quy tắc xuất xứ cụ thể theo sản phẩm (PSR), xác định đúng mã HS, điều kiện về nguồn gốc nguyên liệu và công đoạn sản xuất. Việc lựa chọn nguồn cung cũng phải tính đến giá thành, chất lượng và thời gian giao hàng.

Theo cơ chế chứng nhận xuất xứ của hiệp định, nhà xuất khẩu Việt Nam sử dụng giấy chứng nhận xuất xứ, trong khi nhà xuất khẩu EFTA áp dụng khai báo xuất xứ. Doanh nghiệp vì vậy cần chuẩn hóa hồ sơ, định mức nguyên liệu và dữ liệu chuỗi cung ứng để hạn chế rủi ro mất ưu đãi hoặc bị truy thu thuế.

EFTA Vietnam clean keep flag 8x scaled e1794984303871

Giá trị không chỉ nằm ở các cam kết giảm thuế

Như đã đề cập, các cam kết phi thuế quan có thể tạo ra những tác động dài hạn mà mô hình GTAP khó phản ánh đầy đủ. Theo PGS.TS. Đào Ngọc Tiến, trước hết, việc đáp ứng yêu cầu của thị trường EFTA sẽ thúc đẩy doanh nghiệp tự nâng cao năng lực. Những cải thiện về chất lượng, quản trị và tiêu chuẩn sản xuất không chỉ phục vụ thị trường EFTA mà còn hỗ trợ cho việc đáp ứng các yêu cầu khắt khe từ các hiệp định thương mại tự do và các thị trường cao cấp khác.

Bên cạnh đó, minh bạch hóa quy định và hài hòa tiêu chuẩn kỹ thuật theo hướng quốc tế có thể cải thiện khả năng tiếp cận thị trường thế giới. Các cam kết về đầu tư, phát triển bền vững và hợp tác phát triển cũng mở ra cơ hội cải tiến công nghệ, học hỏi kinh nghiệm và nâng cao hiệu quả sản xuất. Đối với ngành dệt may, đây là những yếu tố ngày càng quan trọng để đáp ứng yêu cầu về hóa chất, môi trường, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm xã hội.

Chương 11 về Hợp tác và nâng cao năng lực của VEFTA hướng tới thúc đẩy hợp tác kỹ thuật, đào tạo, trao đổi kinh nghiệm và xây dựng năng lực trong các lĩnh vực như thương mại, tiêu chuẩn kỹ thuật, quản trị, phát triển nguồn nhân lực, khoa học công nghệ và chuyển đổi số.

Đây là những lĩnh vực thiết thực với ngành dệt may trong bối cảnh yêu cầu nâng cao năng suất, tự động hóa, tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải ngày càng rõ nét. Các nước EFTA, đặc biệt là Thụy Sĩ, có thế mạnh về công nghệ sản xuất, thiết bị chính xác và nghiên cứu phát triển. Việc kết nối với các đối tác này có thể giúp doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận công nghệ, chuyên gia và kinh nghiệm quản trị.

Trên thực tế, Vinatex và Rieter – tập đoàn hàng đầu thế giới về máy móc, hệ thống và thiết bị kéo sợi có trụ sở tại Thụy Sĩ – từ lâu đã có mối quan hệ đối tác tích cực về nhiều mặt. Hai bên cũng đã có kế hoạch tăng cường trao đổi và hợp tác đào tạo nhằm nâng cao trình độ chuyên môn cho người lao động ngành sợi. Những mối quan hệ doanh nghiệp như vậy có thể trở thành cơ sở thực tiễn để thúc đẩy các chương trình hợp tác rộng hơn giữa Việt Nam và Thụy Sĩ trong khuôn khổ VEFTA.

Dù vậy, cần phân biệt giữa khuôn khổ thuận lợi cho hợp tác và nghĩa vụ chuyển giao công nghệ. Hiệp định không mặc nhiên bảo đảm doanh nghiệp được tiếp nhận công nghệ hay đào tạo miễn phí, mà hiệu quả sẽ phụ thuộc vào nhu cầu và sự chủ động của các bên.

aerial view cargo ship cargo container harbor scaled

Chủ động chuẩn bị để đón đầu cơ hội

Dù đã được ký kết, VEFTA vẫn đang trong tiến trình phê chuẩn. Trong thời gian chờ hoàn tất các thủ tục cần thiết, doanh nghiệp Dệt May cần tập trung vào một số công việc:

  • Rà soát chuỗi cung ứng: Nghiên cứu biểu thuế và quy tắc xuất xứ theo từng mã hàng; đánh giá nguồn nguyên liệu hiện tại, khả năng sử dụng nguồn cung từ ASEAN, EU hoặc trong nước. Về dài hạn, có thể hướng tới chuỗi cung ứng đáp ứng đồng thời quy tắc xuất xứ của EVFTA và VEFTA.
  • Nâng cao năng lực đáp ứng tiêu chuẩn: Chủ động cập nhật các yêu cầu của thị trường, nâng cao chất lượng sản phẩm và hoàn thiện quy trình sản xuất, quản lý theo hướng bền vững. Đồng thời, theo dõi các yêu cầu mới về thiết kế sinh thái và hộ chiếu sản phẩm số, từ đó tăng cường năng lực kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao của khách hàng quốc tế.
  • Lựa chọn phân khúc phù hợp:
  • Tìm kiếm đối tác: Chủ động kết nối với nhà đầu tư, đối tác công nghệ, nhãn hàng và nhà nhập khẩu tại Thụy Sĩ, Na Uy, cũng như hệ thống phân phối của họ tại EU. Đây có thể là hướng khai thác giá trị dài hạn bên cạnh ưu đãi thuế quan.

VEFTA chưa thể tạo ra thay đổi tức thời đối với toàn ngành dệt may. Tuy nhiên, hiệp định mở ra khuôn khổ để doanh nghiệp đa dạng hóa thị trường, nâng cao năng lực sản xuất và cải thiện vị trí trong chuỗi giá trị. Mức độ tận dụng cơ hội sẽ phụ thuộc vào sự chuẩn bị và chủ động của từng doanh nghiệp.

Bài viết được đăng trên Đặc san Dệt May và Thời trang số tháng 11/2026. Chi tiết tại đây!