Từ ngày 27/9/2026, các quy định mới của EU về trao quyền cho người tiêu dùng trong quá trình chuyển đổi xanh (ECGT/EmpCo) chính thức được áp dụng, trong đó siết chặt các tuyên bố môi trường thiếu căn cứ và yêu cầu thông tin có thể kiểm chứng. Với doanh nghiệp dệt may Việt Nam, đây là một dấu hiệu rõ ràng cho thấy các yêu cầu về môi trường đang chuyển từ những cam kết mang tính định hướng thành đòi hỏi cụ thể về dữ liệu và bằng chứng trong chuỗi cung ứng. Trong bối cảnh đó, năng lực đo lường chính xác mức tiêu thụ năng lượng và phát thải tại từng công đoạn đang trở thành nền tảng để doanh nghiệp vừa đáp ứng yêu cầu thị trường, vừa xác định đúng những điểm cần đầu tư để giảm carbon.
Nghịch lý của những cam kết trên giấy
Ngày 1/9/2026, Viện Tác động Ngành May mặc – Apparel Impact Institute (Aii) công bố báo cáo cho thấy phát thải của ngành thời trang toàn cầu tăng 6,3% trong năm 2024, đánh dấu năm thứ hai liên tiếp tăng. Đây là một nghịch lý đáng chú ý: trong khi ngành thời trang liên tục đưa ra các cam kết khí hậu, phát thải thực tế vẫn chưa đi theo hướng ngược lại. Vấn đề không còn nằm ở việc doanh nghiệp có đặt mục tiêu Net Zero hay không, mà ở khả năng biến mục tiêu đó thành những thay đổi có thể đo lường được.
Gần đây nhất, EU cũng đã ban hành những quy định mới để hạn chế tình trạng “greenwashing” – tẩy xanh, đồng thời yêu cầu doanh nghiệp cung cấp thông tin môi trường rõ ràng, cụ thể và có cơ sở chứng minh. Dù trách nhiệm pháp lý thuộc về nhãn hàng tại EU, các yêu cầu về dữ liệu và bằng chứng về tính bền vững có thể sẽ được chuyển xuống các nhà sản xuất ngoài EU, trong đó có các doanh nghiệp dệt may Việt Nam
Có thể thấy, bài toán phát thải nay không chỉ là giảm lượng năng lượng và khí nhà kính, mà còn là biết chính xác chúng phát sinh ở đâu, ở mức nào và biện pháp cải thiện có hiệu quả ra sao. Trong bối cảnh đó, Aii phát triển Energy and Carbon Benchmark – bộ công cụ giúp bóc tách dữ liệu ở cấp độ quy trình, giúp doanh nghiệp nhận diện các điểm nóng carbon và ưu tiên những giải pháp đầu tư phù hợp. Với các doanh nghiệp dệt may Việt Nam, chủ động nghiên cứu và áp dụng cách tiếp cận này có thể giúp nâng cao hiệu quả sản xuất, kiểm soát chi phí và nắm thế chủ động trong tiếp cận, duy trì các thị trường xuất khẩu.
Aii Energy and Carbon Benchmark: “May đo” chuỗi cung ứng
Điểm cốt lõi giúp bộ công cụ Aii Energy and Carbon Benchmark giải quyết bài toán nằm ở phương pháp bóc tách dữ liệu theo từng công đoạn sản xuất (Process-Level Performance).
Hệ thống thực hiện bóc tách năng lượng tiêu thụ của khâu xử lý khô bao gồm kéo sợi, dệt thoi, dệt kim và may mặc với khâu xử lý ướt bao gồm nhuộm, giặt, và hoàn thiện. Sự phân tách này mang tính quan trọng bởi khâu xử lý ướt tiêu thụ năng lượng và phát thải nhiều nhất trong quy trình sản xuất dệt may; một số nghiên cứu ước tính khâu này có thể chiếm tới 52% lượng phát thải khí nhà kính của ngành. Việc gộp chung hai nhóm này có thể khiến các nhà máy chỉ thực hiện công đoạn may có vẻ “xanh” hơn, trong khi dữ liệu trung bình hóa lại không phản ánh đúng những điểm cần cải thiện ở từng loại hình sản xuất.
Bên cạnh đó, một nhà máy chỉ chuyên môn hóa một công đoạn duy nhất cũng sẽ được đánh giá theo một hệ quy chiếu khác hoàn toàn so với một nhà máy tích hợp chuỗi cung ứng dọc (từ kéo sợi, dệt cho đến nhuộm và may trên cùng một mặt bằng sản xuất). Điều này đảm bảo tính toán chính xác cường độ phát thải tương thích với quy mô thực tế, ngăn chặn tình trạng bất bình đẳng dữ liệu giữa các nhà cung cấp.
Để bộ công cụ của Aii vận hành và xuất ra kết quả đo lường đáng tin cậy, doanh nghiệp dệt may cần cung cấp 3 nhóm dữ liệu lớn có tính đối chiếu chéo:
- Cấu hình nhà máy và quy trình (Process Configuration): Xác định và phân loại chính xác bản chất hệ thống nhà xưởng. Doanh nghiệp cần cung cấp danh mục các phân xưởng, ranh giới tiêu thụ năng lượng giữa các khu vực sản xuất phụ trợ và khu vực vận hành chính.
- Danh mục nguyên liệu và sản phẩm (Production Mix): Cung cấp khối lượng sản lượng đầu ra tính theo đơn vị tấn sản phẩm/năm cho từng loại sợi và vải cụ thể. Bộ công cụ của Aii đã tích hợp các dữ liệu và hệ số tiêu thụ năng lượng, phát thải theo từng loại vật liệu, sản phẩm (như cotton, polyester, viscose, lyocell, len, lụa…) và quy trình sản xuất (dệt thoi, dệt kim tròn, dệt kim phẳng). Điều này rất quan trọng vì mức tiêu thụ năng lượng và phát thải có thể khác biệt đáng kể giữa các loại vật liệu và quy trình sản xuất.
- Nguồn năng lượng tiêu thụ (Energy Sources): Nhập chi tiết và bóc tách sản lượng điện lưới sử dụng (kWh) cùng lượng nhiên liệu đầu vào cho hệ thống nồi hơi, lò dầu truyền nhiệt (bao gồm khối lượng than đá, sinh khối/biomass, gas,…). Doanh nghiệp cần chuẩn bị dữ liệu trong khoảng thời gian đủ dài để phản ánh tương đối đầy đủ hoạt động sản xuất; với các cơ sở tích hợp nhiều công đoạn, cần bổ sung sơ đồ phân bổ điện và năng lượng nhiệt giữa các khu vực.
Từ thước đo tới giải pháp
Cần lưu ý, bộ công cụ của Aii chỉ hoạt động như một chiếc “kính hiển vi”, soi ra đâu là điểm nóng carbon trong chuỗi sản xuất của mình. Để cắt giảm lượng phát thải hiệu quả, doanh nghiệp dệt may vẫn cần triển khai các giải pháp công nghệ kỹ thuật thực tế, tập trung vào 4 trụ cột chiến lược sau:
- Điện khí hóa và tối ưu hóa hệ thống cung cấp nhiệt
Do khâu xử lý ướt có nhu cầu sử dụng nhiệt lớn, việc thay thế các nồi hơi đốt than, đốt dầu truyền thống bằng hệ thống nồi hơi điện hiệu suất cao hoặc bơm nhiệt là một trong những giải pháp tiềm năng nhất. Việc lắp đặt các bộ thu hồi nhiệt dư từ nước thải nhuộm và khói thải máy định hình cũng có thể giúp tái tận dụng tới 20-30% lượng nhiệt thất thoát, tiết kiệm chi phí nhiên liệu trực tiếp cho doanh nghiệp.
- Tăng cường tỷ trọng năng lượng tái tạo tại chỗ
Tận dụng diện tích mái nhà xưởng rộng lớn đặc trưng của ngành dệt may để lắp đặt hệ thống điện mặt trời áp mái. Nguồn điện này cung cấp năng lượng sạch trực tiếp cho các dàn máy dệt, máy may, qua đó giảm nhu cầu mua điện từ lưới và phát thải Scope 2. Doanh nghiệp cũng có thể sử dụng năng lượng sinh khối (Biomass) có chứng nhận nguồn gốc bền vững như viên nén mùn cưa, trấu ép, phụ phẩm nông nghiệp như một giải pháp trong ngắn hạn.
- Cải tiến quy trình và chuyển dịch sang nguyên liệu tuần hoàn
Bên cạnh quy trình sản xuất, doanh nghiệp cũng cần chủ động tư vấn và chuyển dịch cơ cấu sản xuất từ các loại sợi polyester nguyên sinh sang polyester tái chế (rPET) hoặc sợi cotton hữu cơ, sợi cellulose thế hệ mới (lyocell) có dấu chân carbon thấp. Đồng thời, việc ứng dụng các công nghệ in kỹ thuật số, nhuộm tỷ lệ nước thấp (Low Liquor Ratio) và các công nghệ xử lý gần như không dùng nước giúp cắt giảm lượng nước tiêu thụ và gián tiếp giảm lượng năng lượng cần thiết để đun nóng nước trong các bể nhuộm.
- Hoàn thiện hệ thống quản trị ESG và sẵn sàng cho thị trường tín chỉ carbon
Mọi nỗ lực giảm phát thải cần được lượng hóa qua hệ thống kiểm kê khí nhà kính theo ISO 14064-1 và phương pháp của Aii, làm cơ sở cho quản trị ESG (Môi trường – Xã hội – Quản trị). Các dự án đáp ứng yêu cầu có thể được thẩm định, xác minh và xem xét phát hành tín chỉ carbon, giúp doanh nghiệp chủ động thích ứng với yêu cầu ngày càng cao về phát thải và minh bạch môi trường trong chuỗi cung ứng.
Khơi thông dòng vốn xanh: Biến áp lực tuân thủ thành lợi thế thương mại
Nhiều doanh nghiệp sản xuất lo ngại đầu tư chuyển đổi xanh sẽ làm gia tăng chi phí trong khi áp lực về giá từ các nhãn hàng vẫn lớn. Tuy nhiên, khi yêu cầu môi trường ngày càng được tích hợp vào quản trị chuỗi cung ứng, quan hệ giữa nhãn hàng và nhà sản xuất cũng dần chuyển từ “đáp ứng yêu cầu” sang hợp tác để cùng giảm rủi ro. Thông qua Aii Benchmark, doanh nghiệp dệt may có thể cung cấp dữ liệu nhất quán về hiệu suất môi trường, tạo cơ sở để nhãn hàng đánh giá và quản lý chuỗi cung ứng. Ở chiều ngược lại, Aii cho rằng nhãn hàng cần hỗ trợ quá trình chuyển đổi thông qua các cam kết mua hàng ổn định và dài hạn. Khi đó, dữ liệu carbon không chỉ phục vụ tuân thủ mà còn có thể trở thành nền tảng cho quan hệ thương mại dài hạn và mục tiêu giảm phát thải của cả hai bên.
- Cam kết đơn hàng dài hạn: Nhãn hàng có thể đưa ra cam kết mua hàng ổn định đối với những nhà máy có lộ trình giảm carbon rõ ràng, tạo thêm sự chắc chắn về doanh thu để nhà máy đầu tư và cải thiện khả năng tiếp cận vốn. Aii gợi ý rằng có thể mở rộng cơ chế này tới nhiều nhà cung cấp hơn, thay vì chủ yếu dành cho các cơ sở đã đi xa trong chuyển đổi xanh. Với nhãn hàng, đây cũng là một cách hỗ trợ giảm phát thải Scope 3. Cuối năm 2025, H&M Group, AEO Inc., Gap, Target, J.Crew Group và PVH đã tham gia thử nghiệm bộ công cụ Aii, cho thấy các nhãn hàng cũng đang tìm kiếm những phương thức nhất quán để đo lường và quản lý hiệu suất môi trường của chuỗi cung ứng.
- Đòn bẩy tài chính và tín dụng xanh: Dữ liệu minh bạch về năng lượng, phát thải cùng lộ trình giảm carbon rõ ràng có thể tạo cơ sở cho các dự án đầu tư xanh và tiếp cận nguồn vốn phù hợp. Các thương hiệu, tổ chức tài chính và nhà cung cấp có thể cùng chia sẻ chi phí, rủi ro đầu tư, đặc biệt với những dự án có thời gian hoàn vốn dài như nồi hơi điện hay năng lượng tái tạo.
Hành trình giảm carbon trong ngành dệt may đang chuyển từ những cam kết sang yêu cầu có thể đo lường. Sự ra đời của bộ công cụ Aii Energy and Carbon Benchmark góp phần tạo một hệ quy chiếu cụ thể hơn để doanh nghiệp đánh giá và cải thiện hiệu suất carbon.
Đối với các doanh nghiệp dệt may Việt Nam, kết hợp đo lường carbon với điện khí hóa, năng lượng tái tạo và quản trị ESG không chỉ giúp kiểm soát rủi ro chi phí từ carbon, năng lượng và nguyên liệu, mà còn tạo lợi thế trong quan hệ với các thương hiệu toàn cầu. Những nhà sản xuất làm chủ được dữ liệu carbon và xây dựng được lộ trình xanh hóa rõ ràng sẽ nắm trong tay tấm vé ưu tiên để tiến tới quan hệ hợp tác dài hạn trong quá trình chuyển đổi sang Net Zero.
Nguồn:
https://apparelimpact.org/wp-content/uploads/2025/11/Benchmark-Methodology-November-2025.pdf
https://apparelimpact.org/wp-content/uploads/2026/06/Benchmark-Calculator_-Excel-vs-Digital.pdf
https://www.mdpi.com/2071-1050/17/7/3041
Bài viết được đăng trên Đặc san Dệt May và Thời trang số tháng 10/2026. Chi tiết tại đây!
